Medialny lincz w imię Ewangelii? O granicach krytyki w Kościele

Współczesny wirtualny świat przyzwyczaił nas do tego, że każdy ma prawo do oceny wszystkiego. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy ta swoista wulgaryzacja głosu (w sensie łacińskiego vulgus – lud) wchodzi do wnętrza Kościoła nie jako narzędzie budowania, lecz jako swego rodzaju bicz, który służy do bezlitosnego smagania – głównie duchownych, zwłaszcza biskupów. Coraz częściej obserwujemy zjawisko „dyżurnych krytyków” instytucji Kościoła, dla których Internet stał się amboną do ogłaszania potępiających wyroków. Czy to jednak wciąż szczera troska o wspólnotę, czy już tylko agresywna publicystyka uprawiana pod płaszczykiem pobożności lub świętego oburzenia?

Nikt o zdrowych zmysłach nie kwestionuje potrzeby oczyszczenia Kościoła. Grzech i błędy winny być nazywane po imieniu. Jednak to, co obserwujemy w mediach społecznościowych – choćby w wykonaniu ks. Jacka Stryczka w kontekście jego ataków na osobę abp. Marka Jędraszewskiego – ma niewiele wspólnego z ewangelicznym upomnieniem braterskim. Miałem kiedyś okazję rozmawiać z Arcybiskupem osobiście. Okazał mi wówczas dużo życzliwości i autentycznego zainteresowania (być może dlatego, że obaj broniliśmy doktoratów z filozofii na tej samej rzymskiej uczelni). Tym trudniej czyta się pogardliwe teksty, w których silne, osobiste uprzedzenia biorą górę nad duszpasterską odpowiedzialnością i zwykłym szacunkiem dla człowieka.

Postawa ta dziwi tym bardziej, że ks. Jacek sam uważa się za ofiarę medialnej nagonki, w wyniku której został usunięty z zarządu Stowarzyszenia Wiosna organizującego, między innymi, Szlachetną Paczkę. Można by oczekiwać, że osoba doświadczona takim mechanizmem będzie daleka od stosowania go wobec innych.

Kiedy ksiądz publicznie, za pomocą facebookowych postów, toczy osobiste porachunki z hierarchami, przekracza granice nie tylko przyzwoitości, ale i swojej misji. Kościół to nie korporacja, w której frakcje walczą o wpływy za pomocą przecieków i medialnego linczu. To wspólnota, w której także winę czy grzech powinno się piętnować z myślą o zbawieniu drugiego człowieka, a nie o liczbie „lajków” pod postem.

Najbardziej smutnym aspektem tej „internetowej partyzantki” jest jej użyteczność dla środowisk antyklerykalnych. Krytyka podana w formie agresywnej i pogardliwej staje się natychmiastową pożywką dla tych, dla których każda okazja do uderzenia w Kościół jest dobra. Tacy „odważni” księża stają się wówczas – by nie użyć mocniejszego określenia – użytecznymi narzędziami w rękach ludzi niechętnych wierze.

Czy autorzy tych tekstów nie widzą, że zamiast leczyć rany, sypią na nie sól? Zamiast prowadzić do nawrócenia, budują mury i pogłębiają polaryzację, która i tak rozrywa naszą wspólnotę. To nie jest głos „wołającego na pustyni”, lecz raczej żebranie o poklask czytelników karmiących się skandalem lub niekontrolowana forma manifestowania osobistych urazów.

Jeśli naprawdę zależy nam na dobru Kościoła, musimy wrócić do źródeł. Ewangelia wg św. Mateusza daje jasną radę: najpierw idź i upomnij brata w cztery oczy. Medialne insynuacje i oskarżenia bez możliwości obrony to zaprzeczenie chrześcijańskiego porządku. To tworzenie wirtualnych „sądów kapturowych”, w których sędzią jest autor posta, a katem – rozgrzany do czerwoności tłum komentujących.

Agresywna publicystyka duchownych wymierzona w innych duchownych to nowa odsłona znanej od dawna przemocy. Kiedyś przybierała ona formy kuluarowych intryg i plotek. Dziś zmieniły się tylko narzędzia – mamy posty i tweety. Duch pozostaje jednak ten sam: chęć ukazania drugiego człowieka w jak najgorszym świetle, ubrana dla niepoznaki w szaty „walki o prawdę”. Warto przypomnieć: prawda bez miłości przestaje być prawdą, a staje się narzędziem dyfamacji.

Powyższa krytyka nie jest jednak wezwaniem do milczenia czy chowania głowy w piasek. Wręcz przeciwnie – o problemach trzeba mówić głośno, ale w ramach szczerego, wewnątrzkościelnego dialogu. To wymaga odważnej rezygnacji z jego fikcyjnych i fasadowych form.

W praktyce oznacza to konieczność reanimacji takich gremiów kościelnych, jak chociażby rady kapłańskie, który winny być przestrzenią szczerej rozmowy. To tam, a nie na tablicy Facebooka, jest miejsce na trudne pytania i merytoryczne uwagi. Musimy budować zaufanie na linii kapłan–biskup (ale także w relacjach proboszcz–wikariusz czy duchowni–świeccy). Wymaga to jednak pokory z obu stron: gotowości do słuchania u hierarchów oraz lojalnego – co nie znaczy bezkrytycznego – dialogu ze strony księży.

Zbyt często oficjalne spotkania opierają się na jałowej „metodzie podawczej”: góra przekazuje instrukcje na dół, pomijając aktywny głos tych, którzy pracują na pierwszej linii duszpasterstwa. Jak wspomniał mi kiedyś w rozmowie abp Henryk Hoser, brakuje potem entuzjastycznego „follow-up” ze strony księży. Nic w tym dziwnego – bez poczucia współodpowiedzialności każda decyzja, nawet najsłuszniejsza, ma wielką szansę pozostać jedynie martwym dokumentem.

Świadectwo męczenników

Opowieść o świętym Szczepanie, pierwszym męczenniku Kościoła, to nie tylko relacja z odległej przeszłości. To wciąż poruszające świadectwo, które przemawia także dzisiaj. Ukazuje ono Kościół jako wspólnotę nieustannie w drodze, wiernie niosącą światło Ewangelii, mimo że wielu pragnie je zgasić.

Szczepan, człowiek pełen Ducha Świętego, mądrości i wewnętrznej siły, stracił życie nie z tego powodu, że czynił zło, lecz dlatego, że mimo nacisków i gróźb nie przestał głosić prawdy o Jezusie Chrystusie –  ukrzyżowanym i zmartwychwstałym. Głosił tę prawdę odważnie i bezkompromisowo. Jego śmierć stała się symbolem i zapowiedzią, że życie ucznia Chrystusa zawsze będzie budziło wrogość ze strony tych, którzy nie chcą tej prawdy przyjąć – bo uznają ją za zbyt wymagającą lub niewygodną.

Chrześcijanin, który żyje autentyczną wiarą, staje się świadkiem istnienia innej, duchowej rzeczywistości, głębszego sensu i przede wszystkim nadziei, która wykracza poza horyzont doczesności. Jednak w świecie zdominowanym przez materializm życie zgodne z duchem Ewangelii często budzi niepokój, a nawet agresję. Dlatego prześladowania chrześcijan nie należą wyłącznie do przeszłości – są realnym zjawiskiem naszych czasów. Przybierają różne formy: od brutalnych represji fizycznych, przez społeczne wykluczenie, aż po subtelne mechanizmy kulturowego wymazywania chrześcijaństwa jako fundamentu cywilizacji zachodniej.

Jak podaje organizacja Open Doors, obecnie aż 380 milionów chrześcijan w 78 krajach świata doświadcza prześladowań z powodu swojej wiary. To nie są liczby oderwane od rzeczywistości – za każdą z nich kryje się ludzki dramat: rozbite rodziny, sprofanowane świątynie, udręczeni świadkowie wiary – więzieni, torturowani, a często także zabijani. Ich cierpienie wpisuje się w tajemnicę Krzyża i staje się przedłużeniem Męki Chrystusa. To także mocne ostrzeżenie: wolność religijna nie jest dana raz na zawsze. Tam, gdzie skrajne ideologie i fanatyzmy wypaczają prawdę i zagłuszają sumienie, rodzi się przemoc wobec Ewangelii. Jej tragicznym owocem są nie tylko ból i cierpienie, lecz także męczeńska śmierć wielu naszych braci i sióstr w wierze.

Tę prawdę przypomina nam także bazylika św. Bartłomieja na rzymskiej Wyspie Tyberyjskiej – miejsce, które św. Jan Paweł II ogłosił w 2000 roku sanktuarium męczenników XX i XXI wieku. Miałem okazję być tam wiele razy – i za każdym razem to miejsce głęboko mnie poruszało. Przechowywane są tam relikwie i pamiątki po tych, którzy oddali życie w wierności Chrystusowi. Opowiadają o męczennikach ze wszystkich kontynentów, pochodzących z różnych kultur, mówiących różnymi językami, żyjących w różnych epokach – a jednak zjednoczonych jednym wspólnym mianownikiem: miłością do Boga, która okazała się silniejsza niż strach i potężniejsza niż śmierć.

Ale problem prześladowań nie dotyczy wyłącznie odległych krajów ogarniętych wojną czy tyranią. Również w naszym polskim społeczeństwie coraz wyraźniej dostrzegalne są przejawy ideologicznego i społecznego ostracyzmu wobec ludzi wierzących – tych, którzy nie wahają się dawać świadectwa wyznawanym wartościom. Coraz częściej drwi się z symboli religijnych, umniejsza rolę chrześcijaństwa w przestrzeni publicznej, a głos Kościoła – nawet najbardziej wyważony – bywa marginalizowany lub odrzucany z góry. W niektórych środowiskach obecność kogoś, kto stara się żyć zgodnie z Ewangelią staje się niewygodna. Nieraz musi on zapłacić za swoją wierność wysoką cenę – napiętnowania, wykluczenia lub obojętnego, a nawet jawnie wrogiego milczenia wobec jego świadectwa.

To powinno skłonić każdego z nas do postawienia sobie pytania zasadniczego: czy ja sam mam dziś odwagę być świadkiem wiary? Czy stać mnie na wierność, która nie szuka poklasku, lecz kieruje się Prawdą? Chrystus nie powołał nas do bycia letnimi ani nijakimi. Powiedział wyraźnie: „Kto się Mnie zaprze przed ludźmi, tego i Ja zaprę się przed moim Ojcem” (Mt 10,33). Wiara, która nie wymaga wyrzeczeń, bywa często tylko pozorem. Jak pisał Dietrich Bonhoeffer, wiara to nie „tania łaska” – wygodna, dopasowana do oczekiwań świata – ale „droga łaska” – wymagająca, kosztowna, bo czasami kosztująca życie, lecz prawdziwa. Tylko taka wiara ma moc odnowić i przemienić świat.

Dlatego dziś potrzeba chrześcijan głębokich – niekoniecznie głośnych, ale autentycznych. Takich, którzy nie błyszczą słowem, lecz promieniują życiem. Którzy pozostają wierni Bogu w codziennych wyborach – często bez rozgłosu, z dala od wielkich scen, na których toczą się sprawy świata. Potrzeba ludzi wiary, którzy będą światłem – nie oślepiającym, lecz wskazującym drogę. Ludzi, którzy w pracy, na uczelni, w rodzinie będą czytelnym znakiem, że Chrystus nie należy do przeszłości, lecz jest Życiem – obecnym i działającym w sercach swoich uczniów.