Refleksje po lekturze pewnego listu

Minęły już ponad dwa tygodnie od publikacji szeroko komentowanego listu biskupów polskich, napisanego z okazji 40. rocznicy wizyty św. Jana Pawła II w rzymskiej Synagodze Większej. Niestety, po uważnej lekturze tego listu nie byłem w stanie utożsamić się ani z jego formą, ani – co ważniejsze – z jego zasadniczym przesłaniem. Dlatego, korzystając z faktu, że w naszej diecezji jego odczytanie w parafiach miało charakter fakultatywny – podobnie jak w wielu innych diecezjach – uznałem, że list ten nie zostanie przedstawiony wiernym podczas liturgii. Pozostawiłem tym samym możliwość zapoznania się z jego treścią indywidualnym decyzjom każdego z parafian. Jeśli chodzi o moją ocenę, treść listu wzbudziła we mnie kilka istotnych zastrzeżeń.

Po pierwsze, za niefortunny uważam sam moment publikacji. Trudno bowiem abstrahować od aktualnego kontekstu geopolitycznego, w szczególności od działań armii izraelskiej w Palestynie, a także – w ostatnim czasie – w Iranie i Libanie. Chodzi tu przede wszystkim o tragiczny bilans ofiar cywilnych, wśród których znajdują się również chrześcijanie: zarówno palestyńscy, jak i libańscy. W takim kontekście list, który może być odczytywany jako dość jednostronny, niemal filosemicki wręcz, rodzi uzasadnione pytania o jego adekwatność i wrażliwość na cierpienie zwykłych ludzi dotkniętych bliskowschodnim konfliktem.

Po drugie, poważny sprzeciw budzi zawarta w zakończeniu dokumentu teza – wyrażona w sposób jednoznaczny – jakoby dla osiągnięcia zbawienia nie było konieczne wyraźne wyznawanie wiary w Chrystusa, szczególnie w odniesieniu do narodu żydowskiego. Twierdzenie to stoi w wyraźnym napięciu z tradycyjnym nauczaniem Kościoła oraz z przesłaniem św. Pawła Apostoła, który wielokrotnie w swoich listach oraz działalności misyjnej podkreślał centralną rolę Chrystusa w dziele zbawienia. Tak daleko idąca interpretacja wymagałaby znacznie głębszego uzasadnienia teologicznego, którego w omawianym liście niestety brakuje.

Po trzecie, moje zastrzeżenia budzi sposób odwoływania się do dziedzictwa św. Jana Pawła II. Odniosłem wrażenie, że jego nauczanie zostało potraktowane selektywnie i wykorzystane jako argument wzmacniający określoną tezę, co nosi znamiona klasycznego argumentum ad auctoritatem. Tymczasem bogactwo i złożoność myśli papieża Polaka domaga się raczej całościowego i uczciwego odczytania, a nie instrumentalnego przywoływania wybranych wątków. Niestety takie instrumentalne – by nie powiedzieć: manipulacyjne – podejście do tekstów Jana Pawła II jest aż nazbyt często obecne w różnego typu odezwach pasterzy Kościoła w Polsce.

Jednocześnie, mimo krytycyzmu wobec samego dokumentu, nie sposób przejść obojętnie wobec fali bezpardonowych, często skrajnie emocjonalnych ataków, jakie spadły na biskupów. W wielu przypadkach wypowiedzi te pozbawione były elementarnego szacunku należnego pasterzom Kościoła. Szczególnie niepokojące jest to, że w głównym nurcie tej krytyki znaleźli się często komentatorzy identyfikujący się jako prawicowi czy konserwatywni, którzy – zamiast rzeczowej polemiki – przekraczali granice dopuszczalnej krytyki, uciekając się do uproszczeń i wycieczek osobistych.

Sam również nie należę do bezkrytycznych odbiorców epistolarnej twórczości członków Konferencji Episkopatu Polski. Uważam jednak, że nawet zdecydowana niezgoda powinna wyrażać się w sposób wyważony, oparty na argumentach merytorycznych, wolny od oskarżeń i retoryki nacechowanej emocjonalnie. Tymczasem można odnieść wrażenie, że niektóre środowiska o nastawieniu tradycjonalistycznym reagują na głos hierarchicznego Kościoła z nieproporcjonalną gwałtownością – niemal instynktowną, a nie refleksyjną. Tego rodzaju postawa nie tylko nie sprzyja poszukiwaniu prawdy, ale wręcz utrudnia prowadzenie autentycznego dialogu wewnątrz Kościoła, który dziś wydaje się szczególnie potrzebny. Pohukiwania i połajanki, zamiast merytorycznej rozmowy, osłabiają w gruncie rzeczy siłę katolickiego świadectwa we współczesnym świecie, któremu coraz dalej do ewangelicznej prawdy.

 

Opłacone kłamstwo

Niewiele zmieniło się w ludzkiej naturze przez ostatnie dwa tysiąclecia. Ledwie wydarzyło się coś wymykającego się ludzkiemu pojmowaniu, a już podjęto próbę przykrycia tego najbardziej doniosłego wydarzenia ordynarnym, opłaconym kłamstwem. Strażnicy grobu, w którym złożono ciało Jezusa, choć byli świadkami rzeczy po ludzku niewytłumaczalnych, dla pieniędzy wybrali fałszywą narrację podsuniętą im przez ówczesne żydowskie elity. I tak oto ten archetypowy konflikt między nagą prawdą a zręczną manipulacją towarzyszy nam od tamtej pory nieustannie – zmieniają się jedynie tempo, w jakim fałsz obiega glob, i narzędzia, jakimi się posługuje.

Dziś, paradoksalnie, im więcej mamy instrumentów do poznawania świata, tym łatwiej dajemy się złapać w sieci iluzji. Współczesny herold propagandy rzadko przypomina zaciętego ideologa; częściej to po prostu użytkownik smartfona, który goniąc za społecznym uznaniem, polityczną racją czy dawką emocji, staje się świadomym lub nieświadomym ogniwem dezinformacji. Dzieje się to zazwyczaj w służbie tych, którzy pragną panować nad zbiorową wyobraźnią poprzez kontrolę przepływu informacji. Postęp technologiczny, zamiast nas wyzwolić, uczynił manipulację bardziej subtelną i wszechobecną. Internet, który w swoich romantycznych początkach miał być cyfrową przestrzenią wolności i powszechnej wiedzy, stał się polem bitwy, gdzie przy pomocy algorytmów oraz sztucznej inteligencji tworzy się treści niemal nieodróżnialne od rzeczywistości, jak choćby deepfaki imitujące ludzki głos i wizerunek.

Najbardziej uderzająca nie jest jednak sama sprawność manipulatorów, lecz nasza własna, narastająca bezbronność i brak krytycyzmu. Zbyt łatwo uznajemy za pewnik anonimowy wpis czy sensacyjny materiał, którego wiarygodności nikt wcześniej nie zweryfikował. Na pytanie o źródło wiedzy wciąż zbyt często padają odpowiedzi w stylu: „widziałem to w telewizji” lub „przeczytałem w sieci”, jakby sam fakt publikacji stanowił ostateczną gwarancję autentyczności. W ten sposób, często bez złej woli, stajemy się przekazicielami plotek i półprawd, które tak często niesprawiedliwie odbierają komuś dobre imię. Każde bezrefleksyjne udostępnienie niesprawdzonej nowinki wzmacnia mechanizm, który działa tym skuteczniej, im mniej napotyka świadomego oporu.

Dlatego właśnie w świecie przesyconym bodźcami szczególnie potrzebna jest nam dzisiaj postawa głębokiej odpowiedzialności za słowo – zarówno to, które wypowiadamy, jak i to, które przekazujemy dalej. Wymaga to od nas nie lada samozaparcia w poszukiwaniu faktów, cierpliwości w ich weryfikowaniu oraz rzadkiej dziś pokory wobec własnej niewiedzy. W rzeczywistości, w której informacja stała się jednym z najpotężniejszych narzędzi wpływu i kontroli, krytyczne myślenie przestaje być jedynie przydatną umiejętnością intelektualną, lecz staje się ono naszym elementarnym obowiązkiem moralnym. Z pewnością nie nauczymy się go śledząc głupawe filmiki na tik-toku albo żenujące wynurzenia celebrytów na Instagramie czy Facebooku.