Opłacone kłamstwo

Niewiele zmieniło się w ludzkiej naturze przez ostatnie dwa tysiąclecia. Ledwie wydarzyło się coś wymykającego się ludzkiemu pojmowaniu, a już podjęto próbę przykrycia tego najbardziej doniosłego wydarzenia ordynarnym, opłaconym kłamstwem. Strażnicy grobu, w którym złożono ciało Jezusa, choć byli świadkami rzeczy po ludzku niewytłumaczalnych, dla pieniędzy wybrali fałszywą narrację podsuniętą im przez ówczesne żydowskie elity. I tak oto ten archetypowy konflikt między nagą prawdą a zręczną manipulacją towarzyszy nam od tamtej pory nieustannie – zmieniają się jedynie tempo, w jakim fałsz obiega glob, i narzędzia, jakimi się posługuje.

Dziś, paradoksalnie, im więcej mamy instrumentów do poznawania świata, tym łatwiej dajemy się złapać w sieci iluzji. Współczesny herold propagandy rzadko przypomina zaciętego ideologa; częściej to po prostu użytkownik smartfona, który goniąc za społecznym uznaniem, polityczną racją czy dawką emocji, staje się świadomym lub nieświadomym ogniwem dezinformacji. Dzieje się to zazwyczaj w służbie tych, którzy pragną panować nad zbiorową wyobraźnią poprzez kontrolę przepływu informacji. Postęp technologiczny, zamiast nas wyzwolić, uczynił manipulację bardziej subtelną i wszechobecną. Internet, który w swoich romantycznych początkach miał być cyfrową przestrzenią wolności i powszechnej wiedzy, stał się polem bitwy, gdzie przy pomocy algorytmów oraz sztucznej inteligencji tworzy się treści niemal nieodróżnialne od rzeczywistości, jak choćby deepfaki imitujące ludzki głos i wizerunek.

Najbardziej uderzająca nie jest jednak sama sprawność manipulatorów, lecz nasza własna, narastająca bezbronność i brak krytycyzmu. Zbyt łatwo uznajemy za pewnik anonimowy wpis czy sensacyjny materiał, którego wiarygodności nikt wcześniej nie zweryfikował. Na pytanie o źródło wiedzy wciąż zbyt często padają odpowiedzi w stylu: „widziałem to w telewizji” lub „przeczytałem w sieci”, jakby sam fakt publikacji stanowił ostateczną gwarancję autentyczności. W ten sposób, często bez złej woli, stajemy się przekazicielami plotek i półprawd, które tak często niesprawiedliwie odbierają komuś dobre imię. Każde bezrefleksyjne udostępnienie niesprawdzonej nowinki wzmacnia mechanizm, który działa tym skuteczniej, im mniej napotyka świadomego oporu.

Dlatego właśnie w świecie przesyconym bodźcami szczególnie potrzebna jest nam dzisiaj postawa głębokiej odpowiedzialności za słowo – zarówno to, które wypowiadamy, jak i to, które przekazujemy dalej. Wymaga to od nas nie lada samozaparcia w poszukiwaniu faktów, cierpliwości w ich weryfikowaniu oraz rzadkiej dziś pokory wobec własnej niewiedzy. W rzeczywistości, w której informacja stała się jednym z najpotężniejszych narzędzi wpływu i kontroli, krytyczne myślenie przestaje być jedynie przydatną umiejętnością intelektualną, lecz staje się ono naszym elementarnym obowiązkiem moralnym. Z pewnością nie nauczymy się go śledząc głupawe filmiki na tik-toku albo żenujące wynurzenia celebrytów na Instagramie czy Facebooku.

Obsesja Kościoła?

Jeden z moich dawno niewidzianych znajomych, filozof i wykładowca na katolickiej uczelni, skomentował najnowszy wpis o. Dariusza Piórkowskiego na jego blogu (dariuszpiorkowski.pl). Jezuita pisał w nim o etyce seksualnej Kościoła, twierdząc, że przynajmniej niektóre jej elementy są przykładem „nakładania ciężarów nie do uniesienia”. Mój znajomy skwitował to krótko: „Mówmy ludziom, jak jest, a nie jak rzekomo powinno być według odrealnionych (nomen omen) koncepcji. Uczmy ludzi inaczej. Dajmy im decydować. I skończmy z tą kościelną obsesją na punkcie kontrolowania ludzkiej seksualności”.

Przeczytałem ten komentarz i, szczerze mówiąc, westchnąłem. Postulat „mówienia jak jest” brzmi kusząco, ale w gruncie rzeczy – takie mam odczucie – jest kapitulacją przed etycznym minimalizmem. To, co autor komentarza nazywa „odrealnionymi koncepcjami”, stanowi w istocie wymagającą wizję człowieka, postrzegającą go jako kogoś więcej niż tylko sumę popędów i doraźnych zachcianek.

Mówienie „jak jest” często sprowadza się do fatalistycznego stwierdzenia, że „przecież wszyscy tak robią”. Kościół natomiast wskazuje na to, kim człowiek może się stać, jeśli podejmie trud pracy nad sobą. To nie jest odrealnienie – to stawianie poprzeczki wysoko. Bez ideałów, nawet tych najtrudniejszych, stajemy się zakładnikami własnej biologii i chwilowych impulsów.

Z kolei postulat „dajmy ludziom decydować” milcząco zakłada, że człowiek jest zawsze w pełni wolny i racjonalny. Tymczasem współczesna kultura, odarta z chrześcijańskiego fundamentu, wcale nie oferuje wolności. Poddaje nas jedynie nowym formom kontroli: dyktatowi trendów, pornografizacji relacji i konsumpcyjnemu podejściu do drugiego człowieka.

To, co bywa nazywane „obsesją kontroli”, w nauczaniu Kościoła jest w rzeczywistości ochroną świętości. Mam tu na myśli takie ujęcie, którego znakomitą egzemplifikacją jest Teologia Ciała Jana Pawła II, a nie odarta z głębi i duchowości kazuistyka niektórych kaznodziejów czy moralistów.

Seksualność to sfera tak potężna, a zarazem krucha, że pozostawienie jej bez żadnych drogowskazów („niech każdy robi, co chce”) nieuchronnie prowadzi do uprzedmiotowienia drugiego człowieka. Kościół nie dąży do kontroli dla samej władzy; chce jedynie przypominać, że ciało i duch stanowią nierozerwalną jedność. Ich rozdzielenie zawsze kończy się jakąś formą urzeczowienia. Ofiar tego procesu jest aż nadto – i nie mam tu na myśli wyłącznie skrajnych i drastycznych przypadków, takich jak gwałty czy pedofilia, ale także powszechny dziś, bolesny emocjonalny chłód, prowadzący bardzo często do rozpadu więzi, szczególnie tych małżeńskich.

Ludzie wyznający w konfesjonale różne formy nieczystości zazwyczaj nie czują się udręczeni presją „odrealnionych” norm etycznych, lecz raczej własną popędliwością, która czyni ich niewolnikami ciała. Doświadczają stanu, który tak przejmująco opisał św. Paweł: „Łatwo przychodzi mi chcieć tego, co dobre, ale wykonać - nie. Nie czynię bowiem dobra, którego chcę, ale czynię to zło, którego nie chcę. Jeżeli zaś czynię to, czego nie chcę, już nie ja to czynię, ale grzech, który we mnie mieszka.  Albowiem wewnętrzny człowiek we mnie ma upodobanie zgodne z Prawem Bożym. W członkach zaś moich spostrzegam prawo inne, które toczy walkę z prawem mojego umysłu i podbija mnie w niewolę pod prawo grzechu mieszkającego w moich członkach. Nieszczęsny ja człowiek! Któż mnie wyzwoli z ciała, co wiedzie ku tej śmierci?”.

To ostatnie pytanie jest kluczowe. W odzyskiwaniu utraconej wolności nie pomogą „dobrzy wujkowie” w koloratkach, którzy będą radzić: „nie musicie od siebie zbyt wiele wymagać, decydujcie sami, zgodnie z waszymi indywidualnymi upodobaniami”. Taka postawa to de facto pozostawienie człowieka samemu sobie w jego słabości. Św. Paweł widzi ratunek zupełnie gdzie indziej: „Dzięki niech będą Bogu przez Jezusa Chrystusa, Pana naszego!”.

Autor komentarza proponuje, by „uczyć ludzi inaczej”. Co to jednak oznacza w praktyce? Całkowite odrzucenie tradycji moralnej? Chrześcijańska antropologia ma za sobą dwa tysiąclecia zgłębiania ludzkiej natury. Tymczasem współczesne, głównie neomarksistowskie narracje etyczne zmierzają w stronę coraz większego permisywizmu, zostawiając po sobie jedynie poranione serca i rozpad więzi społecznych.

Prawdziwa troska o człowieka nie polega na obniżaniu standardów do poziomu bezkrytycznych wyznawców ideologii „róbta, co chceta”, lecz na konsekwentnym głoszeniu prawdy, że wolność pozbawiona odpowiedzialności i obiektywnego ładu moralnego jest po prostu drogą donikąd. Czy słowa Jezusa: „A Ja wam powiadam: Każdy, kto pożądliwie patrzy na kobietę, już się w swoim sercu dopuścił z nią cudzołóstwa” (Mt 5, 28) to wyraz „obsesji kontroli”? Czy może raczej przejaw wymagającej miłości, która nie daje przyzwolenia na uleganie słabościom, bo zna niszczącą, uprzedmiotawiającą siłę niekontrolowanych popędów?